15 dakika içinde neler yapabilirsiniz?

15 dakikada makarna haşlayabilirsiniz. Bir gazetenin ana haber başlıklarına göz gezdirebilirsiniz. Duş alıp giyinebilirsiniz. Spordan önce ısınma hareketleri yapabilirsiniz. 15 dakikada bu yazıyı okuyabilirsiniz. Ama 15 dakikada, bir çocuğa otizm teşhisi koyamazsınız! Özellikle de bu çocuğu ilk defa gördüyseniz… Belirtiler çok belirgin değilse… Hayatının sadece 15 dakikalık bir kesitini gözlemlediyseniz… Hakkında başka bir bilgiye bulguya sahip değilseniz…

15 dakikada bir çocuğun tüm hayatını etkileyecek bir karar veremezsiniz… Jasmin’e nasıl teşhis konmuş? Arkadaşım Ayşe, ABD’de yaşayan Türk bir doktor. Kızı Jasmin, yarı Türk yarı Amerikalı, 4 yaşında bir çocuk. Arkadaşım şu anda hatırlayamadığım bir nedenden ötürü Jasmin’i doktora götürmüş. Olay mahali ABD, Türkiye değil. Bu arada doktora gitmeden önce, çocuğun yediği yemekten midesi bozulmuş. Yol boyunca kusmuş. Bunu anlatıyorum, çünkü bu da teşhisi etkileyecek önemli bir veri olabilir. Neyse, anne kız doktora gelmişler. Kısa bir tanışmanın ardından doktor Jasmin’e oynaması için oyuncaklar vermiş. Jasmin oyuncaklarla oynarken, doktor “Jasmin” diye ismiyle seslenmiş. Bizimki oralı olmamış. Kaldırıp kafasını bakmamış. 15 dakikanın sonunda doktor teşhisi “yapıştırmış”:

“Çocuğunuz otistik. Özel eğitim görmesi gerekiyor.” Arkadaşım, duydukları karşısında ne diyeceğini şaşırmış. Şok içinde, “Nereden bu sonuca vardınız?” diye sormuş. Çocuk ismi söylenince kafasını kaldırmamış, kendisiyle etkileşime geçmemiş, göz teması kurmamış, vesaire…

Bu belirtiler otizmin bazı belirtileriyle örtüşüyor, evet. Ama o gün doktora aldırış etmeyen Jasmin, bugün benimle göz teması kuruyor. Annesi ya da evdeki bir başkası çağırınca cevap veriyor. Arkadaşları var. İletişim kuruyor ve sürdürüyor. Bir çocuk bunları doktorun yanında yapmıyorsa ama tanıdıklarının yanında yapıyorsa, otizm doğru bir teşhis olabilir mi? Arkadaşım da bir doktor, ayrıca son derece etik bir doktor. Onun tepkisi şöyle olmuş:

“Çocuğun okuldaki öğretmenleriyle konuşmadan, başka hiçbir şey sormadan, evdeki davranışlarını bilmeden, sadece 10 dakika içinde böyle bir sonuca ulaşmanız doğru değil. Bu konuyu daha derin araştırmanızı istiyorum.” Neden bu doktor işini iyi yapmıyor? Nedenlerin üzerinden geçelim:

Çocuğun doktora cevap vermemesinin birçok nedeni olabilir. Bu nedenler iyice irdelenmeden teşhis konmaz. Jasmin, melez bir çocuk. Türkçe’yi ve İngilizce’yi aynı anda öğrenmeye çalışıyor. Çift dilli. Dolayısıyla tek dil öğrenen yaşıtlarına kıyasla, dil gelişimi daha farklı ilerliyor olabilir. Çocuk, o kadar kısa süre içinde doktorla ilişki kuramayabilir, bu çok normal. Ondan hoşlanmamış olabilir, ona güven duymamış olabilir. Kaldı ki bu sağlıksızlık değil sağlık göstergesidir; asıl sağlıksız olan sadece 10 dakika gördüğün bir insana güven duymaktır. Sağlıksız olan sadece 10 dakika gördüğün bir insanla ilgili hüküm vermektir! Zaten yol boyunca kustuğu için keyfi yerinde olmayabilir. Kusmasa bile o gün keyfi yerinde olmayabilir. Canı konuşmak ya da başka bir şey yapmak istemeyebilir.

İnsan. Çocuk karakteri itibariyle çekingen olabilir, sessiz olabilir. Çocuk evde nasıl davranıyor? Farklı davranış sergiliyor mu? Annesi ne düşünüyor? Okulda diğer öğretmenleri ne düşünüyor? Doktor bunların hiç birini sormamış bile! Başka bir veri olmadan tek seferlik gözlemle karar veriyorsa, iyi bir uzman olamaz. Otizm konusunda senelerin uzmanı arkadaşım ne diyor? Jasmin, benim bildiğim otizm belirtilerinden hiçbirini taşımıyor. Ancak benim uzmanlık alanım üstün yetenek gelişimi, özellikle otizm alanında uzman değilim (Otistik bir birey de üstün yetenekli olabilir, ancak özel eğitim bağlamında otizm benim asıl uzmanlığım değil.) Diğer taraftan sadece 15 dakikada başka hiçbir bulgu olmadan teşhis koyan “uzman” da ne kadar uzman, emin olamıyorum. Ben bir çocuğa derinlemesine gözlem olmadan, dakikalar içinde, hayatını etkileyecek bir teşhis konulmasına karşıyım. Hele de küçücük bir çocuğa…

Hele de gelişimi devam eden bir çocuğa. Elbette güçlü ve zayıf yanlar tespit edilip gerekli destek verilmeli, ama durumun bu kadar erkenden ismini koymak şart mı? Uzman olmadan uzman gibi yazı yazmak, beni de eleştirdiğim doktordan farklı kılmazdı. Bu nedenle otizm konusunda uzman olan bir arkadaşıma danıştım. Danıştığım arkadaşım senelerdir işin mutfağında olan, özel çocuklarla her gün birebir çalışan ve çok da başarılı bir eğitmen. Çok saygın bir çocuk psikiyatrı ile de işbirliği içinde çalışıyor. Konuyla ilgili onun düşüncesini sordum. Söylediklerini madde madde şöyle özetleyeyim:

Bizim ülkemizde teşhisi sadece çocuk psikiyatrı koyabilir. Onun dışında psikolog, aile, öğretmen veya bir başka kişi sadece görüş bildirebilir. Otizmi çağrıştıracak şeyler görüyorum diyebilir. Çocukla yaklaşık 10, 15, 20 dakika görüşülür ama aileyle aşağı yukarı 45 dakika ile 1 saat arası değişen bir görüşme olur. Gözlem, testler, M-Chat gibi tarama ölçekleri kullanılır. Aileye de