Erzurum’lu İbrahim Hakkı hazretleri, 1703 yılında Erzurum'un Hasankale (Pasinler) kasabasında dünyaya gelmiştir. Ailesi Erzurum’a Horasan tarafından gelip yerleşmiştir. Dedesi Molla Bekir isminde cömertliği ve civanmertliği ile tanınmış bir yiğittir. Azak seferine katılıp orada şehadet mertebesine erişmiştir. Babası Derviş Osman Haseni ise ilim tahsilinden sonra tasavvuf yoluna mensup olmuş halim selim, güzel ahlaklı bir zattır. İbrahim Hakkı da babasının yolundan giderek Siirt'in Tillo Bucağındaki Şeyh İsmail Fakirullah'a intisap etmiştir. Orada tahsil ve terbiyesini tamamlayan ünlü alim Erzurum'a dönüp imam ve hatiplik görevi yaparak nasihatleriyle halkı aydınlatmaya çalışmıştır. Çeşitli seyahatlerden sonra eserlerini kaleme alır. Yazdığı eserleri kadar mürşidi İsmail Fakirullah hazretleri için yaptırdığı türbeyle de meşhurdur. Kendisi de vefatından sonra aynı türbeye defnedilmiştir.

Güzel Anadolu’muzun ilim, irfan, tasavvuf ve edebiyat tarihinde önemli yere sahip olan Erzurum'lu İbrahim Hakkı Hazretleri, insanlara faydalı olacak ilimleri halk seviyesine indirebilmiş olmasıyla meşhurdur. İbrahim Hakkı hazretlerinin eserlerinin bir kısmı, geniş halk kesimlerine hayatın içinde rehberlik eden nasihatlerden oluşur.

Mârifetnâme'de astronomiden sosyolojiye, biyolojiden fiziğe, karakter ilminden psikolojiye, dinden tasavvufa, ahlâktan âdâb ilmine varıncaya kadar her ilimden bahisler bulunmaktadır. Çok sade ve tatlı bir anlatımı vardır. Zamanına göre dili bir hayli sadedir.

Mârifetnâme ilmî bir eser olmakla beraber aynı zamanda bir halk kitabıdır. Hemen herkesin bilgi dağarcığında Mârifetnâme'den birkaç cümle vardır.

Biz ise 1166 sayfalık sadece Marifetnâme'nin âdâb bölümünden öğütler derledik. Yaptığımız bu nakiller hayatta başarılı olmanın sırlarını vermektedir.

Kurtuluş doğruluktadır

Ey aziz!

Konuşursan doğru konuş. Doğruluk keramettir. Yalan aşağılıktır. Kurtuluş doğruluktadır. Yalancı ve hileci şeytandır. Lâkin görünüşte insandır. Yalan söyleyen kimseden hayır umulmaz.

Boş laflar ve şakalar zarara yol açar; ömrü boşa geçirmektir. Gıybet ve koğuculuktan sakın ki, bunlar insanı halktan ve Haktan uzak ederler.

Dili tatlı olanın dostu çok olur

Dil insanın terazisidir, âlim ve cahili ayırıcıdır. Mü'min insaf etmeyene insafla gider. Ahlâkı güzel olan yumuşak söyler. Çok selâm ve tatlı dil sevgiye sebeptir. Büyüklerin yolu güzel sözlü olmak ve açık selâm vermektir. Dili tatlı olanın dostu çok olur. Sözü tatlı olanın muhabbeti lazımdır.

Özür dileyenin özrünü kabul et

Allah'ı tanıyan kişi insanlardan özür diler. Özür dileyenin özrünü kabul eyle. Sana eziyet edeni affedip tatlı ve yumuşak söyle. Elinden geldiği kadar kusurları affet, ayıplan görmezden gel. Af ihsanların en güzelidir.

İyi arkadaş hayatın süsüdür

İyilik yapanla kötülük yapanı bir tutma. İyilik edeni duadan unutma. İyiliği unutup kusuru saklayan dost değil, düşmandır. Dostunun hatasına dayanamayan ölüm hastalığında yalnız kalır. Dostun, gözün gibi olan insandır. İyi arkadaş hayatın süsü ve belada yardımcıdır. Güzel görüşmekle arkadaşlık devam eder.

Mü'min yumuşak olur

Mü'min uysal ve yumuşak olur, emin ve güvenilir olur. İlim, yumuşak huyun esasıdır. İlmin başı rıfk ve bilimdir. Bereket rıfk iledir. Hilmin başı kızgınlığını yenmek ve tahammüldür.

Hikmetin başı insanlarla iyi geçinmektir. İnsanın rıfk ve cömertliği düşmanına kendini sevdirir. Hilmin zekâtı güzel idaredir. İlmin zekâtı zeki insanlara öğretmektir.

İlmin süsü hilim ve rızadır. Hilmin süsü eziyete katlanmaktır. Kudretin süsü insaf ve adalettir. Nimetin süsü akraba ziyaretine gitmektir.

İyi insan aza da şükreder

Büyüklenmek telefin esasıdır. Kanaat kolaylığın özü, tamah fakirin felaketidir. Söz vermek öyle bir hastalıktır ki, şifası vefasıdır.

Akıllı kimseye muhalefet etmek şiddetli tekdire gider. Ahmağa cevap vermemek en güzel cevaptır.

İyi insan aza şükreder, kötü insan çoğu da beğenmez, kötüye kullanır.

İyi insan verdiği sözü yerine getirir. Sözünü tutmayanı affeder.

Hakka yaklaşmak yalvarmakladır. İnsanlara yaklaşmak ise onlardan bir şey istememekledir.

Cimri ve korkakla istişare etme

Meşveret sana rahattır. İstişare rahmettir. Cimri ve korkakla meşveret etme.

İyi insan güzel hareketleri kendi üzerine borç bilir ve bunları yerine getirir. Başa kakıcı alçak insanlar ise geçmişte yaptıkları iyilikleri halk üzerinde bir borç bilip almaya çakşırlar.

Mü'min, insanların eziyetlerine katlanır, ondan ise kimse incinmez. İyi insan namusunu malıyla, kötü insan malını namusu ile korur.

Yardım et ki, yardım olunasın

Yardım et ki, yardım olunasın. Kötülük edene iyilik et ki, ona sahip olasın. Kendine razı olduğun sözü insanlara söyle.

Senden büyüklere itaatli ve saygılı ol ki, senden küçükler seni saysınlar.

Sahibinin değerini düşüren işten kaç ki, sorulduğu zaman utanıp inkâr eder. İyi bir insana ihanet ettinse ondan sakın; kötü bir insana iyilik yaptınsa kendini ondan koru.

En faydalı hazine gönüllerdeki sevgidir. Miskin Allah'ın gönderdiği insandır, ona bir şey veren, onu gönderene vermiş olur; vermeyen, gönderene vermemiş olur.

Güzel ahlâkın en güzeli sana gelmeyene senin gitmendir, seni mahrum edene senin iyilik etmendir. Sana zulmedeni affetmendir. Halkın sana ihtiyacı, Hakkın nimetinin revaç bulmasıdır.

Cömertlik insanın süsüdür

Malik olursan rıfkeyle, söz verirsen tut, iyilik yaparsan gizle. Başa kakıcıların yanında oruçlu ol. Başkasından kötü bir huy gördünse, onun benzerinden sakın.

Sevginin sebebi cömertliktir. Cömertlik zenginliğe ve rahatlığa sebeptir. Cömertlik insanın süsüdür. Cömertlikle efendilik olur. İnsanların elinde olandan elini çekmek iki cömertliğin biridir.

Şükür ile nimet artar. Tatlılıkla zorlar kolay olur. Herkese selam vermek güzel haslettir.

Kanaatin meyvesi azizliktir

Tevazu ilmin meyvesidir. Tevazu şeref süsüdür. Tevazuun meyvesi yükselmektir. Kanaatin meyvesi azizliktir.

Güzel huy her faziletin esasıdır. Güzel huy insana hayırlı arkadaştır. Güzel huy insana Hakkın nimetidir. Güzel huy insanı saadete götürür.

İnsanlarla öyle ol ki, bir tarafa gitsen seni arzu eylesinler. Vefat edersen sana ağlayıp, senden söz etsinler.

Ülfetin sebebi vefadır. Ayrılığın sebebi ihtilaftır. Fakirliğin sebebi israftır.

Gönüldeki sükûnet en güzel süstür.

İnsanlarla iyi geçinenin ayıpları örtülür

Malınla cömert, sırrınla cimri ol ki, mal veren aziz, sır veren zelildir. Seni öven belki boğazlar. Sana ayıbını söyleyen nasihat eder.

İnsanlarla eziyet etmeyene kimse düşman olmaz. Senin hakkında iyi düşünce besleyeni doğru çıkar.

İnsanlara iyi geçinen selâmet bulur. Kızgınlığına hakim olan halimdir. Şehvetine sahip olan hakimdir.

İnsanlarla iyi geçinenin ayıplan örtülür. Halkın ayıplarını arayanın ayıplan duyulur.

Alime hürmet Hakkı tazimdir

Öğüdü kabul eden yüzkaralığından kurtulur. Sana teveccüh edene yardım etmen gerekir. Alime hürmet Hakkı tazimdir. İnsanlar için kuyu kazan kendi düşer içine.

Küçük musibeti büyük sayan daha büyüğüne tutulur. Halka ihsan eden, Haktan ihsan bulur.

İnsanlara teşekkür etmeyen Allah'a şükretmiş olmaz

Senden razı olana teşekkür etmek onun rıza ve cömertliğini arttırır. Senden razı olmayana teşekkürün, ondan sana barış ve sevgiye sebep olur. İnsanlara teşekkür etmeyen Allah'a şükretmemiş olur. Yanında başkasına teşekkür eden senden bir şey istemiş olur.

Namahreme bakmayanın kalbi rahat olur

İnsanlardan utanmayan Allah'tan haya etmemiş olur. Namahreme bakmayanın kalbi rahat olur.

Sana söz getiren, senden de söz götürür. Babasına ve annesine itaatli olan, evladını kendisine itaatli bulur.

Görmemezlikten gelmek gibi hilim, bilmemezlikten gelmek gibi akıl olmaz. Allah katında günah olanda, kullara itaat olunmaz.

Akıllı olana gerektir ki, doktorun hastaya söylediği gibi söylesin. O hiddet ve şiddet gösterdikçe bu yumuşak söylesin.

Halkın beğenmediği işleri işleme ki, hakkında iftiraya başlamasınlar.

Geçimli hanım iki rahatın biridir

Kadın reyhandır, kahraman değil, onu yük altına atma. Kadına yük olma. Geçimli hanım iki rahatın biridir.

Sakın mecliste kimseden yüksekte oturma. Meclistekiler seni yükseğe oturtmadıkça sen yukarıda bulunma.

ERKEĞİN EV HALKI İÇİN DİKKAT ETMESİ GEREKENLER

 

* Bir erkek hanımına karşı muamelesinde iyi huylu olmalıdır. Onunla rıfk (arkadaşça) ve yumuşaklıkla sohbet ve ülfet etmeli, tatlı ve hilm (hoşgörü ve anlayış) ile söyleşmelidir. Nitekim Peygamber Efendimiz sallallahu aleyhi vesellem bir hadis-i şerifinde: “İnsanların hayırlısı, ehline hayırlı ve faydalı olan kimsedir” (Müslim, Birr, 149) buyurmuştur.

* Eve girince, hanımına selam verip, halini sormalıdır. Tenhada neşeli görünce saçlarını okşayıp, tatlı sözlerle bûs etmeli (öpmeli), sarılmalıdır.

* Tenhada üzüntülü bulunca, ona çok sevdiğini söylemelidir. Şefkatle gönlünü almalı, tatlı konuşmalıdır.

* Ehlinin hatırını hoş tutmak için doğru olmasa da işe yarar sözlerle gönlünü almalıdır. Zira o kocasının evinde mahbûs, başkasından meyus (ümidini kesmiş) ve kocasıyla dostluk eden dert ortağı, gam gidericisi, iş ortağı, oyuncağı, tarlasıdır.

* Çocukların terbiyesinde ehline yardım etmelidir. Çünkü çocuk anasına gece gündüz feryad ü figan ile bir zaman istirahat vermez, amansız alacaklıdır. Ona yardım edene, Mevlası yardım eder.

* Ehline kendi giydiği kıyafet kalitesinde elbise giydirmelidir. Kendi yediği yemek kalitesinde yedirmelidir. İmkânı varsa nafakasını geniş tutmalıdır. Ehlinin meskenini (evle ilgili ihtiyaçlarını) elbisesini ve nafakasını karşılamayı boynuna vacib bilmelidir.

* Ehlini hiç dövmeyip, dünya işlerindeki kusurlarından ötürü hakaret etmemeli, kötü söz söylememelidir.

* Ehlinin din işlerindeki kusurları için bir günden çok küsmemelidir. Rıfk ile onu idare etmelidir.

* Ehlinin kötü huyları baş gösterince, kabahati kendinde bulup, “Ben iyi olsaydım, o da iyi olurdu,” demelidir.

* Hanımı öfkeli olduğu zaman erkek sükut etmelidir. Erkek susunca, hanımı pişman olup, özür diler. Çünkü kadın zayıf yaradılışlıdır, kocası susup küsünce mağlub olur.

* Ehli güzel huylu olup, her hizmetini seve seve yapmağa başlayınca, ona dua, Hakka şükr ve sena etmelidir. Çünkü erkeğe, uygun bir hanım, şükrü edilemeyen bir nimettir.

* Ehline öyle davranmalıdır ki, hanımı, “Kocam beni, herkesten çok seviyor,” diye bilmelidir.

* Evin idaresi ve geçimi hususunda ehliyle meşveret edip, ona danışmalı, diğer büyük işlerini ona anlatıp üzmemelidir.

* Ehlinin günah olmayan kusurlarını ve hareketlerini görmezlikten ve bilmezlikten gelmelidir.

* Ehlinin gizli hallerini ve ayıblarını herkesten saklamalıdır.

İbrahim Hakkı hazretleri, ile ilgili görsel sonucu

* Ehli ile şakalaşıp, latife ve çeşitli oyunlar yapmalıdır. Nitekim Hazret-i Habib-i Ekrem sallallahu aleyhi ve sellem ezvâc-ı mutahharasıyla oyunlar yapar, onlara karşı insanların en zarifi olurdu. Hatta bir defa Hazret-i Aişe radıyallahu anha ile yarış ettiklerinde, Hazret-i Aişe geçti. Sonra bir daha yarış yaptıklarında Resûlullah geçti. Çünkü erkeğin hanımı ile oynaması boş ve lüzumsuz değildir, belki doğrudur ve taattir.

* Ehlini kalabalık insanların bulunduğu yerlerde oturtmamalıdır. Böylece namahrem görüp, onlara meyl etmez.

* Ehline Kur’an-ı Kerim okumasını farzları ve dinin edeblerini öğretmelidir.

* Ehline çok süslü ve değerli elbise giydirmemeli, ta ki böylece süslerini göstermek için dışarı çıkıp, caka satmasın ve evinin hanımı olsun.

kuş ile ilgili görsel sonucu

  • Ehli saliha ve itaatkâr ise, üzerine bir daha evlenmemelidir.
  • Ehline üzüntülerini, sıkıntılarını, düşmanlarını, borçlarını söylememelidir.
  • Ehline yüzü ve arkasında hayır dua edip, bed dua etmemelidir. Zira gece ve gündüz onun hizmetindedir. Ekmek pişiricisi, yemek yapıcısı, çamaşırı dikicisi ve yıkayıcısı, evinin ve malının koruyucusudur. Belki enisi, munisi, yâri ve nigârıdır.

Kaynak:islamihayatdergisi